ރާޒިއާ ސުލްޠާންއަކީ އުތުރުގެ އިންޑިއާގެ ދިއްލީގެ ވެރިއެކެވެ އެކަމަނާއަކީ ބައްރުގެ ފުރަތަމަ އަންހެން މުސްލިމް ވެރިޔާ، އަދި ދިއްލީގެ ހަމައެކަނި އަންހެން މުސްލިމް ވެރިޔާއެވެ.
ރާޒިއާ އުފަންވެވަޑައިގަތީ ދިއްލީގެ ރަސްގެފާނު ޝަމްސުއްދީން އިލްތުމިޝް އަށެވެ. އޭނާގެ ކުރިން ހުންނެވި ޤުޠުބުލްދީން އައިބަކްގެ ތުރުކީ އަޅެކެވެ. ރަޒިޔާގެ މަންމަ ތުރުކާން ޚަޠޫނަކީ ޤުޠުބުލްދީން އައިބަކްގެ ދަރިކަނބަލުން އަދި އިލްތުމިޝްގެ އަނބިކަނބަލުންނެވެ.
އިލްތުމިޝް އޭނާގެ ދޮށީ ދަރިކަލުން ނާސިރުއްދީން މަހުމޫދު އޭނާގެ ފަހުން ވެރިކަމަށް ވަޑައިގަތުމަށް ތައްޔާރުކުރެއްވި ނަމަވެސް މި ދަރިފުޅު ހީވެސް ނުކުރާ ގޮތަކަށް 1229 ވަނަ އަހަރު އަވަހާރަވިއެވެ. އިލްޓޫތުމިޝް ޤަބޫލުކުރެއްވި ގޮތުގައި އޭނާގެ އެހެން ދަރިންނަކީ އުފާވެރި ހަރަކާތްތަކުގައި ޣަރަޤުވެފައިވާ ބައެކެވެ. އެހެންކަމުން ރަސްގެފާނު އަވަހާރަވުމުން ދައުލަތުގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް އެކުދިން ކުޅަދާނައެއް ނުވާނެއެވެ.
1231 ވަނަ އަހަރު ގްވާލިއަރ ކެމްޕޭނަށް ރަސްގެފާނު އިލްޓޫތުމިޝް ފުރާވަޑައިގަތުމުން، އޭނާގެ އަންހެން ދަރިފުޅު ރާޒިއާ ދިއްލީގެ ވެރިކަމުގެ އިންޗާޖެއްގެ ގޮތުގައި ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. ރާޒިއާ އޭނާގެ ވާޖިބުތައް އަދާކުރެއްވި ފުރިހަމަކަމުން އެނބުރި ދިއްލީއަށް ވަޑައިގަތުމަށްފަހު އިލްޓޫޓްމިޝް ނިންމެވީ އޭނާގެ ވަލީއަހުދުގެ ގޮތުގައި ރާޒިއާގެ ނަން ކިޔުމަށެވެ. އިލްޓޫތުމިޝް އޭނާގެ އޮފިސަރުންނަށް އަމުރު ކުރެއްވީ ވާރިސެއްގެ ގޮތުގައި ރާޒިއާ ނަންގަވައިގެން ގަރާރެއް ތައްޔާރު ކުރެއްވުމަށެވެ. އޭރުގެ ޢިއްޒަތްތެރިންނާއި ދެން ތިއްބެވި ދަރިން މި ނިންމުމާމެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުން، އިލްޓޫތުމިޝް ޖަވާބު ދެއްވީ އޭނާގެ އެހެން ދަރިންނަށްވުރެ ރާޒިއާ މާ ކުޅަދާނަ ކަމަށެވެ.
ނަމަވެސް އިލްޓޫތުމިޝް އަވަހާރަވުމަށްފަހު ޢިއްޒަތްތެރިން އޭނާގެ ދަރިކަލުން ރުކްނުއްދީން ފިރޫޒް އާ ރަސްކަލަކަށް އައްޔަން ކުރެއްވިއެވެ. ރުކުނުއްދީނަކީ ކުޅަދާނަ ވެރިއެއް ނޫން ކަމުން، ހިންގުމުގެ ކޮންޓްރޯލް އޭނާގެ މަންމަ ޝާހު ތުރުކާނަށް ދޫކޮށްލިއެވެ. މި ދެމީހުން ވިސްނާލުލާ އިލްޓޫތުމިޝްގެ މަޝްހޫރު ދަރިކަލުން ޤުތުބުއްދީން މަރާލުމުން ބައެއް ޢިއްޒަތްތެރިން ބަޣާވާތްތައް ހިންގިއެވެ. އަދި ވަޒީރު (ބޮޑުވަޒީރު) ނިޒާމް މުލްކް ޖުނައިދީ ވެސް ބާޣީންނާ ގުޅިވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ތުރުކީގެ އަސްލު އަޅުންގެ އޮފިސަރުން ރުކްނުއްދީނާ ގާތް އޮފިސަރުންވެގެން ތުރުކީ ނޫން އޮފިސަރުން މަރާލުމަށް ރާވާފައި އޮތުމުންނެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ރާޒިއާ އަކީ ވާރިސެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައި ގަރާރު އެކުލަވާލި ޖުނައިދީގެ ދަރިކަލުން ޒިޔައުލް މުލްކް އާއި ތާޖުލް މުލްކް މަހުމޫދު ހިމެނޭ ގޮތަށް ތާޒިކްގެ މުހިންމު ބައެއް އޮފިސަރުން މަރާލެވުނެވެ.
ބާޣީންނާ ހަނގުރާމަ ކުރުމަށް ރުކްނުއްދީން އުޅުއްވިއިރު ޝާހު ތުރުކާން ރޭވީ ދިއްލީގައި ރަޒިޔާ މަރާލުމަށެވެ. ޖަމާޢަތުގައި ބޭއްވި ނަމާދެއްގައި ރާޒިޔާ ވަނީ ޝާހް ތުރުކާނާ ދެކޮޅަށް އަޑުއުފުލާފައެވެ. އެއަށްފަހު ގިނަ ބަޔަކު ޝާހީ ގަނޑުވަރަށް ހަމަލާދީ ޝާހު ތުރުކާން ވަނީ ބަންދުކޮށްފަ އެވެ. އެތައް ޢިއްޒަތްތެރިންނާއި ސިފައިން ރާޒިޔާއަށް ބައިއަތު ހިފުމަށް ވަޢުދުވެ، ރާޒިޔާ ތަޚުތަށް އިށީނދެ، ދެކުނު އޭޝިޔާގެ ފުރަތަމަ އަންހެން މުސްލިމް ވެރިއަކަށް ވެގެން ދިޔައެވެ. ރުކްނުއްދީން އަނބުރާ ދިއްލީއަށް ދިޔަ ނަމަވެސް ރާޒިއާ އޭނާ ހައްޔަރު ކުރުމަށް ސިފައިން ފޮނުވިއެވެ.
ރާޒިއާގެ ވެރިކަން ފެށުނީއްސުރެ ތުރުކީގެ ނަސްލުގެ ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ފަރާތުން ވަރަށް ބޮޑަށް ދެކޮޅުވެރިކަމާ ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ. އެކަމަނާ ތަޚުތަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ ތުރުކީގެ ނަސްލުގެ ބާރުގަދަ ގަވަރުނަރުންގެ ތާއީދަށް ވުރެ ބޮޑަށް ދިއްލީގެ އާންމު ރައްޔިތުންގެ ތާއީދާއެކުގަ އެވެ. ތުރުކީ ނޫން ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ދަރަޖައެއް އުފައްދައިގެން ތުރުކީގެ ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ބާރު ފޫބައްދަން ރާޒިއާ މަސައްކަތް ކުރެއްވިއިރު، އެކަމުގެ ސަބަބުން ތުރުކީގެ ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ފަރާތުން އިތުރު ދެކޮޅުވެރިކަން އުފެދުނެވެ.
އިލްޓޫތުމިޝްގެ ޒަމާނުން ފެށިގެން ވަޒީރު (ބޮޑުވަޒީރުގެ) މަގާމު ފުރުއްވި 'ތާޒިކް' ތުރުކީ ނޫން އޮފިސަރެއް ކަމަށްވާ ނިޒާމް މުލްކް މުޙައްމަދު ޖުނައިދީ ރާޒިއާ ވެރިކަން ޤަބޫލުކުރަން ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. އޭނާއާ ގުޅިވަޑައިގަތީ ތުރުކީގެ ހަތަރު ޢިއްޒަތްތެރިން ކަމަށާއި، އެބޭފުޅުންވެސް ވަނީ ރާޒިއާގެ ކުރިން ހުންނެވި ރުކްނުއްދީނާ ދެކޮޅަށް ބަޣާވާތްކޮށްފައެވެ. މި ޢިއްޒަތްތެރިންގެ ތެރޭގައި ބަދާއުންގެ މަލިކް އިއްޒުއްދީން މުޙައްމަދު ސާލާރީއާއި، މުލްތާންގެ މަލިކް އިއްޒުއްދީން ކަބީރު ޚާން އަޔާޒާއި، ހަންސީގެ މަލިކް ސައިފުއްދީން ކުޗީއާއި، ލ. މި ޢިއްޒަތްތެރިން އެކި ދިމަދިމާލުން ރާޒިއާ އާއި ދެކޮޅުވެރިވިއެވެ. އެކަމަނާ ގަވަރުނަރަކަށް ޢައްޔަނުކުރެއްވި މަލިކް ނަސްރަތުއްދީން ޠައިސީގެ ކިބައިން އެހީތެރިކަން ހޯއްދެވިއެވެ.
އެއަށްފަހު ރާޒިޔާ އިސްވެހުންނަވާ ދިއްލީން ނުކުމެ ބާޣީންނާ ހަނގުރާމަކޮށް ޔަމޫނާ ކޯރުގެ އައްސޭރީގައި ކޭމްޕެއް ހަދައިފިއެވެ. ވަކި ގޮތެއް ނުނިންމާ ބައެއް ހަމަނުޖެހުންތަކަށް ފަހު ބާޣީ ލީޑަރުން ކަމަށްވާ މުޙައްމަދު ސަލާރީ އާއި އިއްޒުއްދީން ކަބީރު ޚާން އަޔާޒް ރާޒިޔާއާ ގުޅެން ނިންމިއެވެ. އެމީހުން ސިއްރުން ރަޒިޔާއާ ބައްދަލުކޮށް، ޖުނައިދީ ހިމެނޭ ގޮތަށް އެހެން ބާޣީ ލީޑަރުން ހައްޔަރު ކުރުމަށް އެ ޖަމާއަތުން ރޭވި އެވެ.
ވަރަށް އަވަހަށް އިރުމަތީގެ ލަޚަނައުތީން ފެށިގެން ހުޅަނގުގެ ދޭބަލްއާ ހަމައަށް ހުރިހާ ޢިއްޒަތްތެރިން އެކަމަނާގެ ބާރު ޤަބޫލުކުރެއްވިއެވެ. ބާޣީ ނޫން މީހުންނަށް އަމާޒުކޮށްގެން ރާޒިއާގެ ފުރަތަމަ އަސްކަރީ ކެމްޕޭނަކީ ޗަހަމަނާގެ ވެރިޔާ އޭނާގެ އިސްތިގުލާލު ކަށަވަރުކޮށްދިން ރަންތަމްބޯރަށް އަރައިގަތުމެވެ. ރާޒިއާ ރަންތަމްބޯރަށް ލަޝްކަރު ފޮނުވިއެވެ. އޭނާއަށް ތުރުކީގެ ޢިއްޒަތްތެރިންނާއި އޮފިސަރުން ކިއްލާއިން ނެރެވުނު ނަމަވެސް ޗަހަމަނާން އަޅުވެތި ކުރުމަށް ނޭނގުނެވެ. ޗަހަމަނާސް އިން މެވާތީންނާ ގުޅިގެން މިހާރުގެ އިރުއުތުރު ރާޖަސްތާނުގެ ބޮޑު ބައެއް ހިފައި، ދިއްލީ ވަށައިގެން ގެރިއްލާ ހަނގުރާމަ ކުރިއަށް ގެންދިޔައެވެ. ގްވާލިއަރގެ މައްޗަށް ދިއްލީގެ ކޮންޓްރޯލް އަލުން ހޯދުމަށް ރާޒިއާ ވެސް ބާރެއް ފޮނުވި ނަމަވެސް މި ކެމްޕޭން އުވާލަން ޖެހުނެވެ.
ރަޒިޔާގެ ވެރިކަމުގައި،ޝިޔަޢީން ސަލްޠާނާ ދެކޮޅަށް ބަޣާވާތްކުރިއެވެ. ޝިޔައީ ގަރުމަތީން ވަނީ ދިއްލީގެ ޖަމާ މަސްޖިދަށް ހަމަލާ ދީފަ އެވެ. ޤަރްމަތީގެ ލީޑަރު ނޫރުއްދީން ތުރުކް ވަނީ މީގެ ކުރިން ސުންނީ ޝާފިޢީ އާއި ޙަނަފީ ޢަޤީދާ ކުށްވެރިކޮށް، ދިއްލީ، ގުޖުރާތު، ސިންދު، އަދި ދޯބުން ގާތްގަނޑަކަށް 1000 ސަޕޯޓަރުން އެއްކުރައްވާފައެވެ. 5 މާރޗް 1237 ގައި އޭނާއާއި އޭނާގެ ސަޕޯޓަރުން މިސްކިތަށް ވަދެ، ހުކުރު ނަމާދަށް އެތަނަށް އެއްވެ ތިބި ސުންނީން މަރަންފެށިއެވެ.
އޭނާގެ ފުރަތަމަ ފައިސާ ފޮތިތައް ދޫކުރަމުން ދިޔައީ ބައްޕަގެ ނަމުން ނަމަވެސް 1237–1238 އަށް ފައިސާ ފޮތި ދޫކުރަން ފެށީ ހަމައެކަނި އަމިއްލަ ނަމުގައެވެ. އޭނާގެ ތަޚުތާއި ދަރުބާރުވެރިންނާއި އާންމުން ވަކިކޮށް، އޭނާގެ ވަށައިގެން އަންހެން ގާޑުން ތިއްބެވެ.
ރާޒިއާގެ ވަރުގަދަ ކަމުގެ ވާހަކަ އިތުރުވެ، މުހިންމު މަގާމުތަކަށް ތުރުކީ ނޫން މީހުން އައްޔަން ކުރެއްވުމުން ތުރުކީގެ ޢިއްޒަތްތެރިންގެ މެދުގައި ނުރުހުން އުފެދުނެވެ.[ރާޒިއާ ވެއްޓުނު ބޮޑު ސަބަބެވެ.
ދިއްލީގެ އެހެން ޢިއްޒަތްތެރިން އަލްޓޫނިއާއާ ދެކޮޅަށް ރޭވުމުގައި ބައިވެރިވިކަން ނޭނގި ރާޒިޔާ ތަބާހިންދާގައި ބާޣީ ބާރުތަކުން އޭނާގެ ވަފާތެރި ޔަޤުތު މަރާލައި، ރާޒިއާ ޖަލަށްލިއެވެ.
ރާޒިއާ ވެރިކަމުން ދުރުކުރުމަށްފަހު، ދިއްލީގެ ޢިއްޒަތްތެރިން ވަނީ ތަބާހިންދާގައި ރާޒިޔާ ހައްޔަރުކުރި އިޚްތިޔާރައްދީން އަލްޓޫނިއާގެ ވާހަކަތަކަށް އަޅާނުލައި، އެމީހުންގެ މެދުގައި މުހިންމު އޮފީސްތަކާއި އިޤްތާތައް ބަހާފައެވެ. އައިޓީގިން މަރުވުމަށްފަހު، ރާޒިއާ ވައްޓާލުމުން ލިބޭނެ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ލިބޭނެ ކަމުގެ ހުރިހާ އުންމީދެއް އަލްޓޫނިއާ ގެއްލި، އޭނާއާ އެކު އިއްތިހާދު ކުރަން ނިންމިއެވެ. ރާޒިއާ ވެސް މިއީ ތަޚުތަށް އަނބުރާ ހޯދުމަށް ލިބުނު ފުރުސަތެއްގެ ގޮތުގައި ދެކެވަޑައިގެން، 1240 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު އަލްޓޫނިއާ އާއި ކައިވެނި ކުރެއްވި އެވެ.
އަލްޓޫނިއާ ލަޝްކަރެއް އެއްކުރިއިރު، ސުލްޠާން މުއިއްޒުއްދީން ބަޙްރަމް އިސްކޮށް ހުންނަވައިގެން އަލްޓޫނިއާ އާއި ރާޒިއާގެ ބާރުތަކާ ދެކޮޅަށް ލަޝްކަރެއް ގެންގޮސް، 14 އޮކްޓޯބަރ 1240 ގައި އެ ސިފައިން ބަލިކޮށް، އަލްޓޫނިއާ އާއި ރާޒިއާ އަށް ފަހަތަށް ޖެހެން މަޖުބޫރުވިއެވެ. ރަޒިޔާ މަރާލާފައިވަނީ 15 އޮކްޓޯބަރ 1240 ގައެވެ.
